İnsan Hakları Evrensel Bidirisi’nde yer alan hükme göre sağlık, doğuştan kazanılmış bir insanlık hakkıdır. Sağlıklı hayatın temel olmadığı, sağlanamadığı hiçbir durumda insan haklarından söz edilemez.

Sağlık hakkı, temel insan haklarının en geçlerinden biridir ve sağlığın korunup geliştirilmesine yönelik hakları tanımlamaktadır.

Türkiye’de hasta hakları
Dünya Sağlık Örgütü ve Türk Tabibler Birliği’nin çabaları, hasta hakları konusunun Türkiye’de son 5 yıl içinde yoğun olarak gündeme gelmesini sağlamıştır. Halkın aydınlatılmasına yönelik çalışmalar yapılmaktadır. Genel olarak Tıbbi Deontoloji Nizamnamesi’nin ilgili hususları temel alınarak hazırlanan Hasta Hakları Tüzüğü 1 Ağustos 1998 tarihinde yürürlüğe girdi.

Anayasanın 17. ve 56. maddelerinde yer alan hükümler doğrultusunda, Hasta Hakları Yönetmeliği’nin ilgili maddesinde, herkese hakkaniyet ve adalete uygun olarak koruyucu ve tedavi edici hizmetlerden faydalanma hakkı verildi.

Hasta, sağlık hizmetlerinden hangi şartlarda ve nasıl faydalanacağı, sağlık kuruluşunun hizmet imkanları ve sınırlıkları hakkında bilgi isteyebilir. Acil durumlar dışında hasta, bağlı bulunduğu mevzuatın öngördüğü hükümler çerçevesinde sağlık kuruluşunu seçme ve değiştirme hakkına sahiptir. Eğer bu durumu tıbbi sakıncalar içeriyorsa, hastanın tabip tarafından aydınlatılması ve sağlık kuruluşunun değiştirilmesinde tıbben sakınca görülmemesi esastır. Hasta, talebi halinde, kendisine bakın veren personelin kimliklerini öğrenebilir. Mevzuat usullerine uymak şartıyla personelini seçer, değiştirir ve konsültasyon isteyebilir.

Bilgi alma hakkı:
Türkiye’de sıkça yaşanan hasta-hekim sorunlarının kaynağında, hastanın bilgilendirilmemesi yatar. Hasta Hakları Yönetmeliği’nin ilgili maddesinde; hasta, tıbbi işlemler, muhtemel sakıncalar, hastalığın seyri, alternatif tedaviler ve tedavinin reddi durumunda muhtemel sonuçları ve hastalığının neticesi hakkında bilgi alma hakkına sahiptir. Çocuk ve yasal ehliyeti olmayan hastanın bu hakkını, yasal temsilcisi kullanır. Ayrıca hasta kendisine, ailesine ve yakınlarına bilgi verilmemesini isteyebilir, suretini alabilir. Tıbbi ve şahsi bilgilerin düzeltilmesini, açıklamasını isteyebilir. Bu kayıtlar sadece hasta ve doğrudan tedavisiyle ilgili kişilerce görülebilir.

Hasta adlarının korunması:
Hastanın, her türlü tıbbi işlemlerinin, sağlık durumu ve tıbbi değerlendirmelerin gizlilik içinde yürütülmesini isteme hakkı vardır. Ayrıca hastanın şahsi ve ailevi hayatına müdahale edilemez, sağlık harcamalarının kaynağını gizli tutma hakkı vardır. Eğitim veren sağlık kuruluşlarında tedavi ile ilgili olmayanların tıbbi müdahale sırasında bulunabilmesi için hastanın rızası alınması gerekir. Hastanın ölümü halinde bile mahremiyetinin korunması gerekir.

Rıza:
Tıbbi müdahalelerde hastanın rızası gerekir. Hasta küçük veya mahcur ise velisinde veya vasisinden hazır bulunmadığı hallerde veya hastanın ifade gücünün olmadığı hallerde bu şart aranmaz. Hayati haller dışında rızanın geri alınması mümkündür. Kanunen zaruri haller dışında hastanın tedaviyi reddedebileceği ve çocuk veya yasal ehliyeti olmayan hastanın tıbbi karar alma sürecine katılımının sağlanması gerekir.

Diğer haklar:
Sağlık kurum ve kuruluşlarının, hastanın ziyaretçi ve refakatçi yakınlarının can ve mal güvenliğini korumak için gerekli tedbirleri almak zorundadır. Hastanın, sağlık kurum ve kuruluşlarının imkanları ölçüsünde dini vecibelerini yerine getirme hakkına sahiptirler.

Kurum ve kuruluşça belirlenen kurallara uygun olarak, ziyaretçi ve refakatçi kabul edilecektir. Koruyucu sağlık hizmetleri ile sağlık kuruluşlarına bizzat gidilemeyen hallerde ve olağanüstü hallerde sağlık hizmetlerinden bulundukları yerde faydalanabilirler.

Türk Ceza Kanunu tıbbi uygulamalara yönelik kanunlarda içerir. Hasta Hakları Yönetmeliği ilgili maddesine göre de hasta ve hasta yakınları, mevzuat çerçevesinde her türlü şikayet ve dava haklarına sahiptirler.